Khi nghe Po Shen Loh chia sẻ gần đây, chúng tôi đã phải dừng lại khá lâu trước một câu ông nói. Ông bảo rằng ngay cả một huấn luyện viên toán giỏi như ông cũng có thể bị thay thế.
Ông kể rằng ông đã thử đưa cho AI những bài toán Olympic mà trước đây ông phải mất hàng tháng trời mới nghĩ ra. AI giải xong chỉ trong vài giây. Câu chuyện của ông không làm chúng tôi sốc. Nó chỉ khiến chúng tôi nhìn rõ hơn một sự thật đang đến rất gần.
Rồi Po kể về một lớp học lớp 4 ở vùng nông thôn Nam Carolina. Đây là một trong những nơi nghèo khó nhất của Mỹ. 95% các em là học sinh Mỹ gốc Phi, nhiều em không có điện thoại cũng chẳng có internet. Po viết lên bảng một phép tính đơn giản: 1 + 3 + 5 + 7 + 9 =. Chưa kịp đặt dấu bằng, cả lớp đã hô to đáp án. Nhưng lớp học không dừng lại ở đó. Các em bắt đầu tranh luận sôi nổi, vẽ hình, tìm quy luật, phản biện lẫn nhau, rồi cười vang vì một ý tưởng hay ho.
Po nói ông chưa từng thấy lớp học nào đẹp như vậy. Không phải vì các em giỏi toán xuất sắc, mà vì các em vẫn giữ được sự tò mò chân thật và niềm vui khi được tự suy nghĩ.
Nghe câu chuyện ấy, chúng tôi không khỏi liên tưởng đến chính con mình. Các con học giỏi, làm bài tập nhanh như máy, điểm 10 không khó. Thế nhưng khi hỏi “Con tự nghĩ cách sắp xếp thời gian học và chơi đi, không có lịch mẫu đâu”, nhiều đứa lại ngẩn ra rồi hỏi ngược: “Dạ có mẫu không ạ?” hoặc “Con search Gemini xem được không?”. Thật trớ trêu. Những đứa trẻ ở Nam Carolina dù chẳng có gì vẫn tự nghĩ ra trò chơi và tranh luận vui vẻ. Còn con chúng ta, dù có đầy đủ tài nguyên, lại quen chờ “đáp án sẵn” đến mức đôi khi mất hẳn khả năng tự nghĩ.
Po nói rất thẳng thắn: tương lai không còn cần những người giỏi làm đúng theo khuôn mẫu. Những gì AI làm tốt hơn chúng ta mỗi ngày. Tương lai cần những người biết phải làm gì khi không ai chỉ đường, những người dám thử, dám sai, và biết quan tâm đến điều lớn hơn bản thân mình.
Điều đặc biệt là những gì Po mô tả trùng khớp gần như tuyệt đối với những gì chúng tôi đã chứng kiến tận mắt. Trước khi ấp ủ FINO, nhiều người trong nhóm chúng tôi từng làm việc ở nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Google, Amazon, Bloomberg tại Mỹ và một số nước. Chúng tôi chính là những chuyên gia đã trực tiếp chứng kiến thị trường tuyển dụng thay đổi nhanh như một cơn bão. Chỉ trong vòng chưa đầy hai năm, hàng loạt vị trí từng được coi là “an toàn” biến mất không thương tiếc. Những người được giữ lại không phải là người có kỹ năng chuyên môn cứng nhất hay điểm số cao nhất. Họ là những người học hỏi cực nhanh, dám đặt câu hỏi sắc bén, nhìn ra vấn đề lớn hơn nhiệm vụ của mình, và đặc biệt là biết cách xây dựng lòng tin với người xung quanh.
Một anh bạn thân của chúng tôi vẫn đang làm tại Bloomberg từng tâm sự trong một buổi cà phê muộn: “AI và tự động hóa đang thay thế tất cả những công việc có quy trình rõ ràng. Những gì còn lại thuộc về con người có lẽ là khả năng suy nghĩ linh hoạt cùng một trái tim biết quan tâm.”
Chính những trải nghiệm phũ phàng ấy đang xảy ra mỗi ngày với bạn bè, người thân và có thể là chính chúng tôi đã khiến chúng tôi trăn trở rất nhiều: Nếu ngay cả những người tài năng, từng ở vị trí cao tại Mỹ còn phải đối mặt với nguy cơ bị thay thế, thì con chúng ta đang được chuẩn bị những gì để đối diện với tương lai ấy?
Chính vì vậy, FINO được ra đời từ giữa những năm 2024, và chính thức triển khai từ 2025. Đây được coi như một không gian để tụi trẻ được thử, được sai, được rèn luyện đúng những tố chất mà cả chúng tôi lẫn Giáo sư Po Shen Loh đều tin là sẽ trở nên quý giá nhất trong tương lai.
Năm nay, FINO 2026 sẽ tập trung sâu hơn vào ba lĩnh vực gần gũi nhất với cuộc sống gia đình: Giáo dục, Y tế & Sức khỏe, và Tài chính cá nhân.
Những người thầm lặng đứng sau FINO nhiều tháng ngày qua không chắc sẽ giúp tụi trẻ tìm ra đam mê ngay lập tức. Chúng tôi chỉ mong rằng sau hành trình này, các con sẽ bớt sợ khi đứng trước những câu hỏi chưa có lời giải, và bắt đầu dám hỏi những điều mình thực sự quan tâm.
Những đứa trẻ trong lớp của Po chẳng có nhiều điều kiện vật chất. Nhưng chúng không sợ việc mình chưa biết.
Còn con chúng ta hôm nay có rất nhiều lợi thế. Câu hỏi quan trọng nhất lúc này là: chúng ta đang dùng những lợi thế ấy để giúp các con trở thành người như thế nào?